„Enginn skilur það til fulls hvað er upphaf og hvað er endir lífsins, né hver er tilgangurinn. Stundum er dauðinn lausn sem hægt er að fagna, stundum harmur sem nístir – oftast máske sambland af þessu hvorutveggja. Hvað skil ég eða veit ég ferkar en aðrir?“
Það er við hæfi að hefja þessa ræðu með orðum hins látna sem hann ritaði sjálfur í minningargrein um góðan vin.
Garðar Jökulsson fæddist þann 26 mars 1935 í Reykjavík. Foreldrar hans voru hjónin Jökull Pétursson málarameistari og ritstjóri, f. 13. nóvember 1908, d. 27. maí 1973, og Svava Ólafsdóttir húsfreyja f. 14. febrúar 1914, d. 20.júní 1998. Bræður Garðars eru Ingólfur Helgi f. 5. júlí 1931, d. 7. nóvember 2004 og Stefán Gunnar f. 28. desember 1949.
Pétur afi Garðars og Jökul faðir Garðars voru góð skáld og ritfærir með afbrigðum, auk þess sem móðir hans Svava var einnig hagyrt, þessa kosti erfði Garðar ríkulega.
Þrátt fyrir kreppu, atvinnuleysi og peningaleysu áranna milli 1930-40, var atlæti þeirra bræðra gott á þeirra tíma mælikvarða. Hann sagði sjálfur að sjálfsagt hafi það ástand komið við heimili þeirra ekki síður en annarra en eins og vill gerast þá eru það góðu stundirnar sem standa eftir, en þær slæmu gleymast. Fjölskyldan bjó í Reykjavík: á Bergþórugötunni, Grettisgötunni og síðan á Vitastíg. Bernskan var bræðrunum góður tími, þeir gengu undir gælunöfnum eins og þá var ríkur siður, Ingólfur kallaður Vúlli en Garðar Tani. Þeir tóku þátt í að reka kindur til slátrunar niður Hverfisgötuna, léku í kringum Sviðaskúrana sem stóðu á sjávarkambinum austan við Sláturfélagið, komu við í Kexverksmiðjunni Frón þar sem þeir fengu stundum kex. Síðan kom hernámið og þá fékk Garðar í fyrsta sinn tyggigúmmí og kók frá hermönnunum. Honum var þetta enn minnisstætt, flugvéladynurinn, loftvarnarbyrgin og strönduð skip í fjörunni – allt varð þetta ævintýri fyrir ungan dreng. Stríðsárin höfðu ekki aðeins mótandi áhrif á uppvöxt Garðars heldur varð það honum beinlínis til lífs að hér var hernám og þar af leiðandi aðgengi í sjúkragögn sem annars hefðu ekki fengist hér á landi á þessum tíma, því um 6 ára aldurinn veiktist hann af heilahimnubólgu og fyrir tilstuðlan Katrínar Thoroddsen barnalæknis fékk hann pensilín hjá hernum. Garðar gekk í Austurbæjarskóla og stundaði síðar nám í Menntaskólanum í Reykjavík.
Árið 1960 var Garðar við störf í Landsbanka Íslands og þar kynnist hann eftirlifandi konu sinni, Helgu Nielsen eða Lillu eins og hann kallaði hana alltaf. Þau gengu svo í hjónaband á gamlársdag 1962 og var þeim fjögurra barna auðið. Guðrún fædd 1962, eiginmaður Egill Grímsson og eiga þau tvær dætur, Elínu Helgu og Svövu. Jökul Karl, fæddur 1966, eiginkona Margrét Smáradóttir, og eiga þau Grétu Lind og Ísak Smára. Svava fædd 1968, eiginmaður Guðjón Snær Steindórsson, og eiga þau dæturnar Guðrúnu Hrefnu og Helgu Þöll. Yngst er síðan Soffia Dögg, fædd 1976, eiginmaður hennar er Valdimar Björn Guðbjörnsson, og eiga þau börnin Valdísi Önnu og Garðar Frey. Auk þess eru barnabarnabörnin orðin fimm: Heiðrún Lilja, Hekla María, Helga Hrafney, Heimir Snær og Stefnir Mói.
Garðar og Helga hófu búskap sinn í Hátúni en síðar festu þau kaup á raðhúsi í byggingu á Móaflöt 47 í Garðahreppi. Þar fluttu þau inn í eitt svefnherbergi, með tvö börn 1 árs og 5 ára og innan tíðar fæddist 3ja barnið inn í rúmlega fokhelt húsið, sem Garðar sá að mestu um að byggja. Eldað var á prímus og vaskað upp í bala, meðan verið var að koma sér fyrir, sem ekki þótti mikið tiltökumál á þessum tíma. Eins og góð fjölskylduhreiður þá má eiginlega segja að húsið hafi verið í stöðugri endurbyggingu alla tíð. Lilla var full af góðum hugmyndum sem Garðar var fús að koma í framkvæmd, þó hann hafi í góðlátlegu gríni látið í það skína að umstangið væri mjög þreytandi. Þá er ekki hægt að láta hjá líða að minnast á garðinn á Móaflöt sem varð með árunum að hinum mesta skrúðgarði þar sem þau hjónin lögðu saman krafta sína, Lilla með sitt einstaka auga fyrir gróðrinum og Garðar liðtækur á skóflunni.
Aðeins 17 ára gamall gekk Garðar til liðs við Karlakórinn Fóstbræður, sem hann söng með eins lengi og heilsa og styrkur leyfði. Þessi félagsskapur var honum mjög dýrmætur og þar eignaðist hann mikið af sínum bestu vinum. Hann sagði sjálfur við fráfall eins góðs Fóstbróður: „Fátt er manni hollara eða betra veganesti en að eignast góða vini. Því fyrr á ævinni sem það gerist því betra og ekki spillir fyrir ef sú vinátta endist meðan lífsanda dregur og aukist og þroskast eftir því sem árin líða“. Vinskapur þessi var augljós því svo þróaðist að umrædd raðhúsalengja á Móaflötinni varð mikil Fóstbræðralengja því þangað fluttust söngfélagar í fjögur hús af sex.
Árið 1963 fyrir tilstuðlan Svavars Gestssonar varð til út frá Karlakórnum Fóstbræðrum, sönghópurinn Fjórtán Fóstbræður, sem sungu saman allt til 1975, Garðar var einn af þeim. Þeir voru fengnir til þess að syngja í vikulegum skemmti og tónlistarþætti „Sunnudagskvöld með Svavari Gests“. Þeir sungu mikið af þekktum dægurlögum þessa tíma sem voru sett saman í syrpur. Auk þess voru gefnar út þó nokkrar hljómplötur m.a. „Fjórtán Fóstbræður ásamt Elly Vilhjálms og Hljómsveit Svavars Gests“.
Fjölskyldulífið á Móaflötinni var viðburðaríkt og líflegt. Garðar og Helga héldu vel utan um fjölskylduna og þangað voru allir velkomnir. Þangað sóttu því vinir og ættingjar og var húsið gjarnan fullt af fólki og mikið var borðað og hlegið, alltaf líf og fjör. Garðar var mikill matmaður, hann elskaði að borða og þá helst þennan gamla kjarngóða íslenska mat. Hann var kokkurinn á sínu heimili og sá yfirleitt um eldamennskuna en þegar að kökuveislum kom þá tók Helga yfir eldhúsið af sinni alkunnu snilld. Fjölskyldan ávann sér titilinn Spaghettífjölskyldan, því þar töluðu allir hátt og gjarnan samtímis. Það eru mörg ógleymanleg atriði sem lifa í fersku minni: t.d. þegar Garðar handsamaði þaulsetna mús sem hafði gert sig heimakomna í sjónvarpssófanum en uppskar að lokum bílferð upp í Heiðmörk. Áramótin þegar að flugeldaneistarnir fuku inn í garðstofuna og sprengdu fjölskyldupakkann sem var staðsettur á stól og sem Garðar ákvað að setjast á til að slökkva eldinn og stóð svo upp með brennandi buxnarass.
Mikið var hlustað á tónlist á heimilinu, þar voru að sjálfsögðu mest áberandi Fóstbræður og svo Golden Gate kvartettinn og allir sungu hástöfum. Börn Garðars vilja meina að textarnir séu innbrenndir í heilabúið.
Lengst af var Garðar sjálfstætt starfandi og rak meðal annars eigin heildverslun með umslög og pappírsvöru. Síðustu áratugina átti landslagsmálun hug hans allan og eftir hann liggur fjöldinn allur af málverkum. Hann hélt tugi sýninga, gjarnan á óhefðbundnum stöðum og jafnvel úti undir berum himni. Þannig leitaðist hann við að færa listina til fólksins og naut þess að vera sjálfur á staðnum og spjalla, en alla tíð átti hann auðvelt með að kynnast fólki og ná til þess. Börn hans og tengdasynir voru óþreytandi við að flytja málverk og aðstoða með uppsetningar á sýningum. Þá er gaman geta þess að síðasta sýning hans var einmitt 90 ára afmælissýningin sem sett var upp á Hrafnistu Hraunvangi sumarið 2025.
Garðar elskaði íslenskt landslag og þeir voru ófáir bíltúrarnir, þar sem hann – bílstjórinn – þótti horfa fullmikið til fjalla fremur en á veginn, að mati eiginkonunnar. Hann hafði mikla ánægju af útveru í náttúrunni og á uppvaxtarárum barnanna var hann óþreytandi við að fara með þeim í skíðaferðir á veturna og veiðiferðir á löngum sumarkvöldum. Þetta eru dýrmætar minningar sem börnin eiga frá þessum tímum.
Kjörlendur Garðars voru sólríkir staðir. Þar elskaði hann að spranga um á brókinni og maka á sig sólarolíu og baða sig í geislum sólarinnar. Hann var fastagestur í sundlauginni í áratugi eins lengi og heilsan leyfði.
Garðari var tíðrætt um ríkidæmi sitt hvað varðar afkomendur sína og hafði hann sérstaklega gaman af því að nefna að hann væri „umkringdur kvenfólki“ en það liðu 44 ár frá því að Jökull sonur hans fæddist, gjarnan kallaður „einasti“, þar til að næsti drengur, nafni Garðars, fæddist innan fjölskyldunnar.
Þess á milli rigndi niður stúlkubörnunum. Hann var ákaflega stoltur af öllum barnaskaranum sínum og auðvitað óháð kyni og það er óhætt að segja að hann hafi blómstrað í afahlutverkinu. Fram til hinsta dags ljómaði hann við að sjá langaafabörnin sín. Afabörnin minnast hans sem natins, glettins og hjartahlýs afa sem tók fúslega þátt í leikjum og sprelli og gaf sér tíma til að spjalla og leika með þeim t.d. í barbíleik liggjandi marflatur í „liggibuxum“ á áttræðisaldri á gólfinu, já hann mætti tilbúinn til leiks í heimsóknirnar í þar tilætluðum buxum.
Hann var stofnandi og heiðursfélagi Mandarínufélagsins sem barnabörnin gengu inn í hvert af öðru. Þar fólst keppnin í að skræla mandó með þeim hætti að ná hýðinu af í einni ræmu auk þess sem fjöldi sporðrenndra mandarína taldi líka stig.
Síðasta áratuginn glímdi hann við taugasjúkdóm, sem læddist yfir hann og dró smám saman úr öllum hans mætti, svo að hann var orðinn bundinn við hjólastól síðustu árin. Meira að segja röddin var honum nánast horfin, sem var drjúgur tollur fyrir mann sem hafði unun af því að eiga samskipti við fólk og spjalla um heima og geima. Síðustu 3 ár ævinnar dvaldi hann því á hjúkrunarheimilinu Hrafnistu að Hraunvangi, þar sem hann hlaut góða umönnun og kunna hans nánustu starfsfólkinu öllu sínar bestu þakkir fyrir.
Á aðventunni dró mikið af Garðari og daginn fyrir Þorlák fór hann síðast fram úr rúminu. Hann var þó skýr í hugsun fram til hinstu stundar og á þriðja degi jóla náði að hitta alla sína afkomendur. Hann lést síðan snemma morguns þann 29.desember umvafinn börnum sínum, þetta var falleg stund og síðasta andvarpinu fylgdi friðsælt bros, sem er í anda orða hans sem höfð voru eftir hér í upphafi „Stundum er dauðinn lausn sem hægt er að fagna“.
Garðar var mikill spaugari og henti gjarnan bröndurum og vísum við öll möguleg og ómöguleg tækifæri. Hvar sem hann kom var hann hrókur alls fagnaðar og vildi öllum vel. Hann hélt í húmorinn allt til dauðadags og má nefna að fáum dögum fyrir andlátið kom Lilla til hans og spurði „Hvernig ertu Garðar minn?“ , svarið kom óhikað, stutt og laggott „Bara sætur!“
Það er því við hæfi að ljúka þessum orðum í hans glettna anda með þessari vísu sem hann hafði samið og fannst inná herbergi hjá honum þegar verið var að ganga frá:
Lofs og heiðurs víst er verður,
vill hampa kostum mínum,
enda vel af Guði gerður
gáfaður og fríður sýnum.
Fallegt 🤍 Samúðarkveðjur 🤍